Het pand staat leeg. Voor het eerst zou ik door de ramen naar binnen kunnen kijken. Maar dat wil ik niet.

Als ik aan het einde van de dag met een vriendin een glas bier drink, vraag ik er naar. ‘Is Pasquale misschien dood?’ Ik leg haar uit welke Pasquale ik bedoel. Pasquale, de barbier. Die op de hoek van de Begijnensteeg zat. Ze weet het niet.

Pasquale is dood. En dat blijkt hij de vorige keer dat ik er langs liep ook al te zijn, en de keer daarvoor ook. Maar omdat niemand mij ooit iets vertelt, weet ik dat nu pas. Figaro Pasquale Capone. Hij werd op 25 februari 1935 geboren en overleed op 30 januari 2013.

Dit staat in Grenzen verkennen, de toespraak waarmee in 2008 het academisch jaar van de Radboud Universiteit werd geopend. In Moeders om te koesteren laat Nelleke Noordervliet Maria Sibylla Merian zelf aan het woord en laat haar vertellen dat haar intentie is om kennis over te dragen, al beleefde ze ook veel vreugde aan het bestuderen en tekenen.

Terwijl ik kennis neem van de bewondering van Nelleke Noordervliet voor een vrouw die binnen de beperkte mogelijkheden die de tijd haar bood haar eigen gang ging, moet ik denken aan twee hedendaagse vrouwen die de natuur heel secuur tekenen: Janneke Brinkman en Marjolein Bastin. Zouden zij zich ook schatplichtig voelen?

Over Maria Sibylla Merian schreef Inez van Dullemen in 2001 een roman: Maria Sibylla. een ongebruikelijke passie. Jammer voor Nelleke Noordervliet?

Vandaag kreeg Evy in Dit is de dag weerwoord van Midas Dekkers die anders dan zij niets moet hebben van al dat gebeweeg. De mens is niet gemaakt om hard te lopen. Tenzij hij een leeuw tegenkomt natuurlijk, dan moet hij een sprintje kunnen trekken om zichzelf in veiligheid te brengen. Sport is nergens goed voor, aldus die bioloog, die uitgebreid schreef over dat nutteloze tijdverdrijf en over wat wel goed is voor het lichaam in Lichamelijke oefening (en daar schreef ik vorig jaar O lijf over, een stuk waarin ik ook mijn hoogtepunten van de toen net voorbije Olympische Spelen op een rijtje zette).

Op zijn beurt werd Midas Dekkers, ook in Dit is de dag, tegengesproken door Ingrid Albers die in 2007 promoveerde op Heilige kracht wordt door beweging losgemaakt: over pelgrimage, lopen en genezing en in De God van het lopen beschrijft hoe in Azië en Amerika hardlopen een manier is om een religieuze ervaring op te wekken. Hardlopen is dus wel ergens goed voor, volgens haar. Los van het feit dat hardlopen helpt om dopamine aan te maken, een werkzaam stofje in de hersenen – een neurotransmitter – dat helpt bij het denken en doelgericht handelen, maar ook emoties reguleert. Maar daar hoef je niet hard voor te lopen, ook tijdens het wandelen gebeurt dat.

Tegen wandelen heeft Midas Dekkers overigens niets. De mens is volgens hem gemaakt om te wandelen. En daarmee ben ik waar ik eigenlijk wezen wil. Hoewel er hardlopende schrijvers en denkers zijn – Abdelkader Benali en Dirk van Weelden schieten me meteen te binnen, omdat ze er ook over schrijven – het aantal wandelende denkers is groter. 

In de inleiding van Eindelijk buiten: filosofische stadswandelingen somt Ann Meskens ze op (in volgorde van opkomst): Petrarca, Michel de Montaigne, Jean-Jacques Rousseau, Socrates, Aristoteles, Thomas Hobbes, Friedrich Nietzsche, Walter Benjamin, Martin Heidegger en Ludwig Wittgenstein.

Kant noemt ze ook, maar eigenlijk telt Kant niet mee: ‘Maar Kants redenen om te wandelen waren voornamelijk ingegeven door spijsvertering – het dagelijks ritme! – en ademhaling – gezond want door de neus! – en bovenal bewandelde hij altijd diezelfde weg. (…) Kants ommetje is ons voorbeeld niet.’

Want wat zij zich in die inleiding afvraagt is: waarom wandelen filosofen eigenlijk?

Om gedachten op te doen of juist om gedachten kwijt te raken? Omdat wandelen, oeroud en onveranderd, de meest menselijke beweging blijft? Wandelen we om het uitgestrekte vergezicht of om het veranderlijke uitzicht? (…)
Geloven we dat de pas de reikwijdte van een gedachte aangeeft en ons denken ritmeert?’

In de inleiding stelt ze vragen, waar ze elders in Eindelijk buiten: filosofische stadswandelingen indirect op terugkomt.

Hoe kun je het denken behouden terwijl je rondwandelt? Een oud woord als brevieren hield het wandelen en bidden samen. Hoe noem je echter denkend wandelen?
IJsberen betekent slechts piekeren.
Snelwandelen lijkt mij allerminst voorbeeldig.
Traagheid ligt mee in het woord wandelen besloten.
Vandaar dat snelwandelaars er vaak zo ridicuul uitzien. Het is in elk geval geen geëigende stop voor filosofen.

Zelf filosofeert Ann Meskens ook graag buitenshuis, daarvan getuigt Eindelijk buiten: filosofische stadswandeling, waar ze onderwerpen aansnijdt die haar onderweg aan kwamen vliegen: het mondige individu en de zwijgende massa; de stad versus het platteland; fotografie, toerisme, shoppen, herinneren en medelijden. En natuurlijk gaat het in die essays niet alleen over die aangewaaide onderwerpen, maar ook over de genoemde denkers en over wandelen.

Bij Evy Gruyaert beginnen en via Midas Dekkers en Ingrid Albert bij Ann Meskens uitkomen. Ook dat is journalistiek.

Dat er in ’s Gravenhage een enclave van orthodoxe moslims is ontstaan, zal Maarten Zeegers vast niet verbazen, dacht ik toen ik dat bericht over die moslimenclave las.

Fans van Joost Zwagerman zullen het zekere voor het onzekere nemen en naar de boekhandel snellen  om de roman Prestige (258 pagina’s, € 17,95, e-book: € 13,95) te kopen. Helaas zullen zij hun begeerte moeten uitstellen en het boek bestellen. Want de eerste boekhandel die dit boek op voorraad heeft moet nog gevonden worden.

Net als elke schrijver die vanwege het promoten van een nieuw boek overal en nergens moet verschijnen, ontkwam ook Dimitri Verhulst er niet aan om in plaats van woorden van gelijke strekking de avond erna precies dezelfde woorden als de avond ervoor te gebruiken. Dat kun je een schrijver op tournee toch niet kwalijk nemen. 

Wat je interviewers kwalijk kunt nemen, is dat zij schrijvers steeds dezelfde vragen voorleggen en dat er ook nog een beetje of heel dicht bovenop leggen. Bij Reyers Laat vertelde Dimitri Verhulst hoe hij teruggekeerd is bij zijn eerste liefde – na een relatie van twaalf jaar met een ander en op die relatie was, het liet niet na dat te benadrukken, niets maar dan ook niets aan te merken.

Hem was dus eigenlijk overkomen wat Désiré Cordier in De laatkomer overkomt. ‘In het bejaardentehuis vindt Désiré Cordier zijn eerste liefde terug, en nu ben ik zelf de man die naar zijn eerste liefde is teruggekeerd’, zei hij tijdens het gesprek. ‘Ik heb een erg mooie relatie gehad van twaalf jaar, maar na het schrijven van het boek stelde ik vast dat mijn relatie eigenlijk een stille dood gestorven is. En nu ben ik dolgelukkig dat ik ben teruggekeerd naar mijn eerste liefde voor ze ook dement wordt.’
Tijdens het schrijven was hij zich er niet van bewust, ‘maar het is bekend dat een boek vaak slimmer is dan de schrijver.’

Toen ik naar Reyers Laat keek, had ik De laatkomer nog niet gelezen. Een dag later als Dimitri Verhulst bij Jeroen Pauw en Paul Witteman te gast is wel. Dan weet ik dat Désiré Cordier een leven lang spijt heeft van een kus die hij niet gegeven heeft. Als hij in een demente dame in Home Winterlicht dat meisje van toen herkent, past hij zijn hele activiteitenprogramma op haar aan. Maar om nou te zeggen dat sprake is van een relatie of het verlaten van een partner vanwege een eerste liefde, dat niet.

Ook bij Pauw & Witteman moet Dimitri Verhulst dat verhaal over die verbroken relatie en de overgave aan een oorspronkelijke liefde vertellen. Paul Witteman vraagt er zichtbaar ongemakkelijk naar. Verhulst vertelt het, maar dat hij tegenwoordig in Zweden woont, zegt hij er dit keer niet bij.

Mij gaat het eigenlijk niet eens over dat herhaaldelijk vertelde verhaal over zijn liefdesleven – je kunt het een schrijver immers niet kwalijk nemen dat hij vragen beantwoordt op de manier die hem de minste moeite kost. Mij gaat het om de nadruk die gelegd werd op het feit hoe hier buiten het bewustzijnsbereik van de schrijver fictie en werkelijkheid een verbond zijn aangegaan. Dat dat gebeurt, dat betwijfel ik niet. Maar of daar in dit geval sprake van is…

Bij Reyers Laat was het boek nog slimmer dan de schrijver. Bij Pauw & Witteman geeft Dimitri Verhulst het volgende statement: ‘Mijn boek heeft mij opgevoed.’ Wat hij daarmee bedoelde, werd hem niet gevraagd. De zin was te mooi om toe te lichten. Wat hij daarmee precies bedoelde kun je beter aan de verbeelding overlaten.

Maar al met al vind ik het jammer dat het zo weinig ging over dat idee van een man die dementie voorwendt in de veronderstelling dan in een rusthuis buiten bereik van vrouw en kinderen ongestoord van zijn oude dag te kunnen genieten. Terwijl hij daar ook heus wel iets over te zeggen heeft. 

Denkt u dat Dimitri Verhulst deze situatie uit zijn duim zoog? Dat klopt. In werkelijkheid was het een autoverkoper die tot drie keer toe dezelfde auto verkocht aan een demente koper. 

In De laatkomer, de nieuwe roman van Dimitri Verhulst, komen ook verwijzingen voor naar misstanden in de zorg en ook daar houdt hij zich behoorlijk aan de werkelijkheid, voor zover dat voor een roman geloofwaardig is.

Het enige dat Dimitri Verhulst in De laatkomer verzonnen heeft, is dat zijn personage Désiré Cordier verzint dat hij dement is. 

En dus wilde ik tijdens het zien van Hannah Arendt, de film van Margarethe van Trotta, roken. Terwijl kettingrookster Hannah Arendt lang niet altijd de indruk wekt tijdens het roken van de ene na de andere sigaret rust te vinden en tijd voor zichzelf. Al komt ze daar rookdenkend op haar sofa wel dicht bij in de buurt. En dan dat achterwaarts as aftikken…
Ik wil dan ook niet de hele tijd roken. Ik wil roken als er ingezoomd wordt tijdens inhaleren en ze de lucht uit haar wangen zuigt. Maar de verleiding is het grootst bij het zien van pols en vingers in de quasinonchalante rookstand.

Gek genoeg denk ik nu al drie dagen dat ik wil roken, maar ik heb nog niet een keer de daad bij het woord gevoegd.

Als het goed is, zijn schrijvers onzichtbaar. Ze verdwijnen achter de woorden die ze schrijven. Zo hoort het. Toch is de verleiding groot om de schrijver door de tekst heen te willen zien. Alsof dat de waarde van een verhaal, roman of gedicht vergroot.
Er zijn ook schrijvers die spelen met dat gegeven en schrijven over het schrijven zelf en dan vaak ook nog onder hun naam in dat verhaal verschijnen. Ik las de afgelopen tijd veel romans waarin het vak een prominent onderwerp was: Het laatste jaar van Dirk van Weelden, Post mortem van Peter Terrin, La superba van Ilja Leonard Pfeijffer en Mr. Gwyn van Alessandro Barrico. Ook de nieuwe roman van Robbert Welagen past min of meer in dat rijtje.

Het verdwijnen van Robbert gaat over een schrijver die na het verschijnen van zijn eerste roman – Lipari - de wens heeft om te verdwijnen. Die schrijver heet Robbert Welagen, net als de schrijver van Het verdwijnen van Robbert en Lipari. Robbert wil het lidmaatschap van het leven opzeggen: ‘Liever dan een personage in een verhaal te laten verdwijnen, wilde ik zelf verdwijnen.’ Na het schrijven en verschijnen van Lipari heeft het leven niet die wending genomen waar hij op hoopte:

Maar toen het boek in de winkel lag veranderde er niets. Ik had me maar wat in mijn hoofd gehaald. Gedagdroom in de schaduw. Een streepje zonlicht van de werkelijkheid en weg was het.
Het was het beste om in iets anders te gaan geloven. Iets anders dan literatuur en de liefde. In een idee waardoor ik volledig beziggehouden zou worden. Je moet in het leven iets hebben wat je bezighoudt. Een leven lang spoorloos verdwijnen, ongebonden en onaantastbaar.

Hoewel Robbert redelijk omlijnde plannen lijkt te hebben, pakt hij het niet zo heel slim aan. Zijn eerste verdwijning – richting Duitsland – mislukt omdat hij onder zijn eigen naam woonruimte huurt. De tijd dat hem een zekere anonimiteit gegund is, leidt hij een doorsnee leven: hij werkt in een fabriek en onderhoudt seksuele contacten met een bovenbuurvrouw. Omdat een privédetective erin slaagt zijn verblijfplaats te vinden, is hij gedwongen verder te trekken. Hij wil niet terug naar zijn familie en dierbaren omdat hij niet tegen hun levensdrift kan.

De tweede fase van onzichtbaarheid leidt hij een zwervend bestaan. Robbert reist rond in een gammele oude Land Rover.

Fantaseren over weggaan en blijven weggaan gaf me nieuwe hoop. Geluk ligt in weggaan, arriveren op een plek is het begin van de teleurstelling.

Onderweg beginnen de herinneringen aan Chloe, het meisje dat hij had willen hebben maar dat uiteindelijk met een ander trouwde, zich hinderlijk aan hem op te dringen. Hij probeert zich een voorstelling te maken van onzichtbaarheid die het mogelijk maakt om in de nabijheid van Chloe te verkeren.

Net als vroeger, maar nu was ze zich van mijn aanwezigheid niet bewust. Zou dan mijn verlangen voltooid zijn: onzichtbaar aanwezig zijn in een leven waaruit ik was verdwenen?

Het verlangen van Robbert heeft dus niet met een gefnuikt schrijverschap te maken, maar is veel banaler: het gaat om een vrouw. 

Hoewel zijn tweede poging om te verdwijnen beter uitpakt dan de eerste, slaagt die ook niet definitief. In een klam badhuis in een verlaten spa – het alternatief voor slapen in de auto – mist hij comfort. Maar hij leeft in ieder geval in de veronderstelling onzichtbaar te zijn.

In deel twee van Het verdwijnen van Robbert woont hij onder primitieve omstandigheden op het eiland Kythira. Het vergeten is definitief geworden, hij lijkt in zijn opzet geslaagd. En toch is Robbert niet gelukkig.

De kern van de zaak is dat de alledaagse werkelijkheid van ‘verdwenen zijn’ tegenviel. Het was minder mooi dan ik het me had voorgesteld. In mijn ogen was verdwijnen ooit romantisch. Er ging iets van uit, alsof je een metamorfose onderging. Zo stelde ik me dat voor. Als je maar ‘buiten beeld’ was, dan bestond je niet meer. Ik zou iemand anders zijn. Naïef, zegt u? Natuurlijk, u hebt gelijk. De werkelijkheid is anders. Ik was zo vreselijk hetzelfde gebleven. Ik voelde me nog steeds de zoon van mijn ouders, het broertje van mijn broer en ik zou altijd geboren zijn in Nederland. Mijn gedachten waren even somber.

In zijn analyse komen verschillende conclusies langs: hij heeft teveel aan het toeval overgelaten, het eiland voelt niet als definitieve bestemming, maar bovenal mist hij een tegenspeler. Robbert blijkt niet in staat om zelf de gang in zijn eigen leven te houden. Pas als hij door Chloe – met wie hij telefonisch contact zoekt – met de neus op de feiten gedrukt wordt, blijkt de ware reden achter zijn verdwijnen. 

Hoewel in Het verdwijnen van Robbert vaak aan schrijven gerefereerd wordt, is het geen roman die in essentie over het schrijven gaat, en zeker geen roman waarin stelling genomen wordt tegen al te nieuwsgierige lieden die willen weten wie de schrijver die achter de woorden schuil gaat eigenlijk is. Robbert Welagen speelt wel met dat vertellende personage dat zijn naam draagt, ook om zijn(?) schrijverschap op scherp te zetten. Daarbij gebruikt hij vergelijkingen en metaforen afkomstig uit een domein dat hem bekend voorkomt: dat van de schrijverij. Zo interpreteer ik tenminste zinnen als:

Mijn vertrek kwam me plotseling voor als een dwaas idee. Door de roman die ik had gelezen zou ik moeten weten dat het uitvoeren van een dwaas idee zelden beloond wordt met een goede afloop.

 O nee, ik ontmoette helemaal geen meisje. Als ik een boek had geschreven over een vijfentwintigjarige jongen op reis, zou ik het wel hebben laten gebeuren. Amoureuze ontmoetingen in treinen, wie kan dat weerstaan?

De negen-tot-vijfdagindeling was nieuw voor me. Mijn vorige leven had weinig structuur en regelmaat gehad. Als schrijver beschikte ik over de mogelijkheid om mijn tijd zelf in te vullen. Die vrijheid had me geen geluk gebracht. Ik zat vaak maar aan mijn bureau op mijn nagels te bijten. Op de meest onmogelijke momenten kreeg ik een inval en noteerde dan een paar zinnen op een briefje.

Tegen mijn uitgeverij zou ik moeten doen alsof het me allemaal nog iets kon schelen; het opbouwen van een oeuvre, een carrière, het verzinnen van een gevatte frase om die later in een kranteninterview afgedrukt te zien.

Mijn leven was geen verhaal meer. Het ontbrak aan ontwikkeling, gebeurtenissen en personages. De plot was tot stilstand gekomen. Er waren alleen maar losse anekdotes en losse gedachten. Over de tijd die ertussen lag, hing een sluier. Als je die zou oplichten, zou er geen leven tevoorschijn komen. Als je de sluier zou oplichten, zou er niets zijn.

In Het verdwijnen van Robbert is de concurrentie die het schrijven krijgt van dat andere thema – de onbeantwoorde liefde – te groot om te kunnen domineren, al deelt Robbert Welagen al meta-schrijvend de nodige plaagstootjes uit: ‘Ik nam een hap van het broodje en vroeg me af of ik nu al verdwenen was. Of vindt dat moment later plaats? Wanneer is een mens zover?’ 

En toch… lees de slotzin en Het verdwijnen van Robbert zou een variatie op het thema van het writer’s block kunnen zijn, want ook al heeft Robbert Welagen in straf tempo doorgeschreven – na Lipari (2006) volgden Philippes middagen (2008), Verre vrienden (2009) en Porta Romana (2011) – wie zegt dat Robbert Welagen Robbert Welagen is.

Intrigerender dan de manier waarop hij het onderwerp schrijven aansnijdt is hoe hij zijn personage Robbert Welagen laat praten. Het verdwijnen mag dan een illusie blijken, het maskeren van emoties gaat hem – Robbert Welagen² – goed af. Terwijl hij toch de indruk wekt ontzettend openhartig te zijn. Met veel bravoure laat hij zich nauwelijks kennen. Dat is een kwestie van taalbeheersing.