Als het goed is, zijn schrijvers onzichtbaar. Ze verdwijnen achter de woorden die ze schrijven. Zo hoort het. Toch is de verleiding groot om de schrijver door de tekst heen te willen zien. Alsof dat de waarde van een verhaal, roman of gedicht vergroot.
Er zijn ook schrijvers die spelen met dat gegeven en schrijven over het schrijven zelf en dan vaak ook nog onder hun naam in dat verhaal verschijnen. Ik las de afgelopen tijd veel romans waarin het vak een prominent onderwerp was: Het laatste jaar van Dirk van Weelden, Post mortem van Peter Terrin, La superba van Ilja Leonard Pfeijffer en Mr. Gwyn van Alessandro Barrico. Ook de nieuwe roman van Robbert Welagen past min of meer in dat rijtje.

Het verdwijnen van Robbert gaat over een schrijver die na het verschijnen van zijn eerste roman – Lipari - de wens heeft om te verdwijnen. Die schrijver heet Robbert Welagen, net als de schrijver van Het verdwijnen van Robbert en Lipari. Robbert wil het lidmaatschap van het leven opzeggen: ‘Liever dan een personage in een verhaal te laten verdwijnen, wilde ik zelf verdwijnen.’ Na het schrijven en verschijnen van Lipari heeft het leven niet die wending genomen waar hij op hoopte:

Maar toen het boek in de winkel lag veranderde er niets. Ik had me maar wat in mijn hoofd gehaald. Gedagdroom in de schaduw. Een streepje zonlicht van de werkelijkheid en weg was het.
Het was het beste om in iets anders te gaan geloven. Iets anders dan literatuur en de liefde. In een idee waardoor ik volledig beziggehouden zou worden. Je moet in het leven iets hebben wat je bezighoudt. Een leven lang spoorloos verdwijnen, ongebonden en onaantastbaar.

Hoewel Robbert redelijk omlijnde plannen lijkt te hebben, pakt hij het niet zo heel slim aan. Zijn eerste verdwijning – richting Duitsland – mislukt omdat hij onder zijn eigen naam woonruimte huurt. De tijd dat hem een zekere anonimiteit gegund is, leidt hij een doorsnee leven: hij werkt in een fabriek en onderhoudt seksuele contacten met een bovenbuurvrouw. Omdat een privédetective erin slaagt zijn verblijfplaats te vinden, is hij gedwongen verder te trekken. Hij wil niet terug naar zijn familie en dierbaren omdat hij niet tegen hun levensdrift kan.

De tweede fase van onzichtbaarheid leidt hij een zwervend bestaan. Robbert reist rond in een gammele oude Land Rover.

Fantaseren over weggaan en blijven weggaan gaf me nieuwe hoop. Geluk ligt in weggaan, arriveren op een plek is het begin van de teleurstelling.

Onderweg beginnen de herinneringen aan Chloe, het meisje dat hij had willen hebben maar dat uiteindelijk met een ander trouwde, zich hinderlijk aan hem op te dringen. Hij probeert zich een voorstelling te maken van onzichtbaarheid die het mogelijk maakt om in de nabijheid van Chloe te verkeren.

Net als vroeger, maar nu was ze zich van mijn aanwezigheid niet bewust. Zou dan mijn verlangen voltooid zijn: onzichtbaar aanwezig zijn in een leven waaruit ik was verdwenen?

Het verlangen van Robbert heeft dus niet met een gefnuikt schrijverschap te maken, maar is veel banaler: het gaat om een vrouw. 

Hoewel zijn tweede poging om te verdwijnen beter uitpakt dan de eerste, slaagt die ook niet definitief. In een klam badhuis in een verlaten spa – het alternatief voor slapen in de auto – mist hij comfort. Maar hij leeft in ieder geval in de veronderstelling onzichtbaar te zijn.

In deel twee van Het verdwijnen van Robbert woont hij onder primitieve omstandigheden op het eiland Kythira. Het vergeten is definitief geworden, hij lijkt in zijn opzet geslaagd. En toch is Robbert niet gelukkig.

De kern van de zaak is dat de alledaagse werkelijkheid van ‘verdwenen zijn’ tegenviel. Het was minder mooi dan ik het me had voorgesteld. In mijn ogen was verdwijnen ooit romantisch. Er ging iets van uit, alsof je een metamorfose onderging. Zo stelde ik me dat voor. Als je maar ‘buiten beeld’ was, dan bestond je niet meer. Ik zou iemand anders zijn. Naïef, zegt u? Natuurlijk, u hebt gelijk. De werkelijkheid is anders. Ik was zo vreselijk hetzelfde gebleven. Ik voelde me nog steeds de zoon van mijn ouders, het broertje van mijn broer en ik zou altijd geboren zijn in Nederland. Mijn gedachten waren even somber.

In zijn analyse komen verschillende conclusies langs: hij heeft teveel aan het toeval overgelaten, het eiland voelt niet als definitieve bestemming, maar bovenal mist hij een tegenspeler. Robbert blijkt niet in staat om zelf de gang in zijn eigen leven te houden. Pas als hij door Chloe – met wie hij telefonisch contact zoekt – met de neus op de feiten gedrukt wordt, blijkt de ware reden achter zijn verdwijnen. 

Hoewel in Het verdwijnen van Robbert vaak aan schrijven gerefereerd wordt, is het geen roman die in essentie over het schrijven gaat, en zeker geen roman waarin stelling genomen wordt tegen al te nieuwsgierige lieden die willen weten wie de schrijver die achter de woorden schuil gaat eigenlijk is. Robbert Welagen speelt wel met dat vertellende personage dat zijn naam draagt, ook om zijn(?) schrijverschap op scherp te zetten. Daarbij gebruikt hij vergelijkingen en metaforen afkomstig uit een domein dat hem bekend voorkomt: dat van de schrijverij. Zo interpreteer ik tenminste zinnen als:

Mijn vertrek kwam me plotseling voor als een dwaas idee. Door de roman die ik had gelezen zou ik moeten weten dat het uitvoeren van een dwaas idee zelden beloond wordt met een goede afloop.

 O nee, ik ontmoette helemaal geen meisje. Als ik een boek had geschreven over een vijfentwintigjarige jongen op reis, zou ik het wel hebben laten gebeuren. Amoureuze ontmoetingen in treinen, wie kan dat weerstaan?

De negen-tot-vijfdagindeling was nieuw voor me. Mijn vorige leven had weinig structuur en regelmaat gehad. Als schrijver beschikte ik over de mogelijkheid om mijn tijd zelf in te vullen. Die vrijheid had me geen geluk gebracht. Ik zat vaak maar aan mijn bureau op mijn nagels te bijten. Op de meest onmogelijke momenten kreeg ik een inval en noteerde dan een paar zinnen op een briefje.

Tegen mijn uitgeverij zou ik moeten doen alsof het me allemaal nog iets kon schelen; het opbouwen van een oeuvre, een carrière, het verzinnen van een gevatte frase om die later in een kranteninterview afgedrukt te zien.

Mijn leven was geen verhaal meer. Het ontbrak aan ontwikkeling, gebeurtenissen en personages. De plot was tot stilstand gekomen. Er waren alleen maar losse anekdotes en losse gedachten. Over de tijd die ertussen lag, hing een sluier. Als je die zou oplichten, zou er geen leven tevoorschijn komen. Als je de sluier zou oplichten, zou er niets zijn.

In Het verdwijnen van Robbert is de concurrentie die het schrijven krijgt van dat andere thema – de onbeantwoorde liefde – te groot om te kunnen domineren, al deelt Robbert Welagen al meta-schrijvend de nodige plaagstootjes uit: ‘Ik nam een hap van het broodje en vroeg me af of ik nu al verdwenen was. Of vindt dat moment later plaats? Wanneer is een mens zover?’ 

En toch… lees de slotzin en Het verdwijnen van Robbert zou een variatie op het thema van het writer’s block kunnen zijn, want ook al heeft Robbert Welagen in straf tempo doorgeschreven – na Lipari (2006) volgden Philippes middagen (2008), Verre vrienden (2009) en Porta Romana (2011) – wie zegt dat Robbert Welagen Robbert Welagen is.

Intrigerender dan de manier waarop hij het onderwerp schrijven aansnijdt is hoe hij zijn personage Robbert Welagen laat praten. Het verdwijnen mag dan een illusie blijken, het maskeren van emoties gaat hem – Robbert Welagen² – goed af. Terwijl hij toch de indruk wekt ontzettend openhartig te zijn. Met veel bravoure laat hij zich nauwelijks kennen. Dat is een kwestie van taalbeheersing.

Ondanks die voorraad kan ik het niet laten om voor ik ga zitten kranten te rapen. Lang niet alles in een krant moet het hebben van de actualiteit, en bovendien: losgezongen van de actualiteit krijgt een bericht soms een nieuwe betekenis. Soms worden berichten verrassend actueel, ook al had de krant al lang geleden dienst moeten doen in kattenbak of viskraam.

Gisteren vond ik tussen z en z de NRC Weekend van 2 en 3 februari. Daarin de Brief voor de koning van Tommy Wieringa. Hoe actueel kun je het hebben, want diezelfde Tommy Wieringa won later op de dag de Libris Literatuur Prijs.
In die brief, gedateerd op 31 januari – de verjaardag van toen nog koningin maar nu prinses Beatrix – vraagt Tommy Wieringa zich af of Willem-Alexander – toen nog prins, nu koning – leest:

De afgelopen dagen heb ik u in tal van hoedanigheden gezien. De foto’s in de kranten beeldden u af als sportliefhebber, als adelborst en als piloot – een imago van te land, ter zee en in de lucht, kortom. Een man van de daad. Maar nooit, nee helemaal nooit zag ik u eens iets lezen. Werkelijk nergens bent u te zien met zoiets als een boek.
Dat geeft niet, maar een beetje armoedig vind ik het wel. Misschien bewaart u die liefhebberij voor thuis, of bent u gewoonweg niet zo’n lezer. Dat kan, dat zou u delen met de meeste van uw landgenoten. 
Uw opleiding tot het koningschap is nu voltooid, las ik, maar ik bleef toch vooral nieuwsgierig naar uw boekenkast. Hoe zou je een modern, verlicht  koningschap kunnen vormgeven zonder literatuur? Tal van mensen hebben bijgedragen aan uw vorming, marinelui, historici en diplomaten, maar over de invloed van schrijvers en hun boeken op uw vorming vernamen we niets. 

En dus begint Tommy Wieringa de aanstaande koning boeken te sturen. Twee per maand. Om te beginnen Piloot in goed en kwaad van Joost Conijn en Hotel Savoy van Joseph Roth. 

Er zijn niet veel trajecten waar ik het uitzicht laat prevaleren boven het lezen van een boek. Wel heb ik inmiddels een soort zesde zintuig ontwikkeld waardoor ik op de juiste momenten opkijk om ooievaars of reeën te zien. En bij het naderen van het Naardermeer sla ik mijn boek altijd even dicht en tuur ik, in de hoop voor het eerst van mijn leven een roerdomp verscholen te zien zitten in het riet langs de sloten.

Deze week reisde ik voor het eerst door de polder van z naar d-h. Er was zoveel te zien, dat ik helemaal niet op het idee kwam om Mr. Gwyn van Alessandro Baricco uit mijn tas te halen. Ik zag uit de kluiten gewassen de puberteit ontgroeide boerenbedrijven; bomen ooit in het gelid geplant die het met de orde en regelmaat niet zo nauw meer nemen en primitieve landart links.

En daarna rechts – ik hoop maar dat die twee Japanse meisjes die al die tijd alleen maar in een spiegeltje keken en toilet maakten niet de indruk kregen dat het mij om hen te doen was, het ging mij om hun raam met dat uitzicht – heel veel natuur. Met hout bezaaide uitgestrekte velden met niet alleen maar hier een daar een paard of een rund.

De plassen zag ik niet, alleen de prairie, land dat ouder lijkt dan het is.

Koffie mét was die dag een welverdiende beloning na een lange wandeling. Mijn benen waren er ook wel aan toe, aan lezen. 

Ik zat nog maar net toen er naast mij een meisje ging zitten. Bier wilde ze. Niet van de tap, maar uit een flesje. Ze kreeg wat ze vroeg, maar ze nipte alsof het wijn was. Ik zag het zonder dat het lezen er onder te lijden had. Toen kwam haar afspraak. Ook zij bestelde bier. Ze klonken en daarna kwam er een plastic tasje op tafel. Daar kwamen schriften uit. Drie dunne schriften met een slappe kaft met een bloemmotief dat niet misstaan had als behang en een dik schrift met een harde kaft: ‘voor de mooie woorden en zinnen. Die staan nu nog in mijn telefoon.’

Het werd steeds moeilijker om zuinig te drinken en dapper door te lezen. Zeker toen er ook nog een schrijfboek uit het tasje kwam. Hier zat iemand met ambities. Ze vertelde haar afspraak hoe ze het zou aanpakken. Een heel ritueel zou het worden. Heel verantwoord allemaal. Ik dacht alleen maar: begin nou maar gewoon, anders wordt het niets. 

Het lijkt alsof James Wood zomaar ergens begint in Hoe fictie werkt als hij begint met de keuze die de schrijver moet maken voor de derde of de eerste persoon enkelvoud en hij die keuze verbindt met de vraag hoe betrouwbaar elk van die keuzes is en of het antwoord op de vraag overeenkomt met wat de lezer veronderstelt.
Zijn analyse van de vrije indirecte rede – en de invloed daarvan op het waarheidsgehalte van teksten – is echter een logisch begin voor het ontrokken van literaire teksten. Na het ontleden van ‘het vertellen’ heeft hij het over de wisselwerking tussen vormeloze en literaire details; vraagt hij zich af wat een personage is – dat weet hij niet precies, maar hij weet wel dat er een verschil is tussen een type en een fictioneel personage – en wat er allemaal schuilgaat achter de bekentenis dat iemand van een personage houdt. Waarna hij ingaat op de geschiedenis van het openbaar maken van wat er omgaat in de geest en hoe de benadering van personages daardoor ingrijpend verandert.

Daarna plaatst hij het houden van een personage in een filosofisch perspectief door het menselijk vermogen tot empathie te verbinden met de eeuwenoude discussie over wat literatuur moet nastreven: nabootsing of echtheid, en dat koppelt hij dan weer aan opvattingen over de vermeende taak van de literatuur om te verheffen.
Pas daarna heeft hij het over taalgebruik. Hij zet de eenvoud die literatuur eigen is omdat iedereen zich dagelijks van taal bedient naast de eenvoud die voortvloeit uit de constatering dat een perfecte zin maar op een manier perfect kan zijn. Om vervolgens toch te constateren dat die eenvoud alleen binnen het bereik ligt van een beperkt aantal schrijvers: eenvoud als synoniem voor kwaliteit.
Tot slot veegt hij de vloer aan met pleiters voor al te veel realisme, omdat daarmee de schijn van waar wordt opgehouden. Daarmee is de cirkel rond: de waarheid volgens de literatuur is niet de waarheid waarin we leven, ook al lijkt die er op te lijken.

Hoewel het waar is wat er op de cover staat – ‘een onmisbaar boek voor wie graag leest of wil leren schrijven’ – is Hoe fictie werkt geen zelfhulpschrijfboek. Hoe fictie werkt maakt je bewust van hoe je leest en waar je overheen leest. James Wood ontrafelt tot op het woord wat veel lezers, hoe ervaren ze ook zijn, lang niet altijd weten te ontrafelen – als zij er al moeite voor doen, gehaast als zij zijn om te weten hoe het afloopt. Zelfs als hij in Hoe fictie werkt er heel nadrukkelijk op wijst hoe knap iets is, is het niet altijd meteen duidelijk waarom dan wel. Maar James Wood daagt met zijn aan enthousiasme en deskundigheid gekoppelde eruditie en goede smaak uit om tot de essentie door te dringen. En dus lees je een gekozen citaat nog een keer, en eventueel nog een keer, net zolang tot door begint te dringen wat Wood bedoelt. Daarna neem je jezelf voor voortaan elk boek op die manier te lezen, en direct na het lezen van Hoe fictie werkt lijkt dat ook te lukken.

James Wood maakt duidelijk dat veel lezen niet voldoende is om te kunnen schrijven. Wie wil schrijven moet niet veel maar goed lezen. Goed lezen, dat is de kunst. Goed lezen begint bij wantrouwen. Goed lezen is niet alles wat geschreven staat vanzelfsprekend te vinden en zeker niet alles voor waar aan te nemen.

Ik begon met Neem me mee, de debuutroman van Rudy Schellaert. Uitgeverij Vrijdag gaf via Facebook leesexemplaren weg aan mensen die er hun mening over wilden geven. Ik zit altijd bovenop mijn FB, heb altijd een mening paraat en word, ondanks grote overvoerdheid, toch altijd hebberig van gratis boeken en beloofde de uitgever een blogstukje.

Ik redde het ongeveer tot pagina 95. Schellaert schrijft niet slecht hoor, maar meeslepend is het door de lange, beschrijvende zinnen ook niet en het verhaal… Een stel met een min of meer geheime, wat kibbelige relatie ziet een jongen alleen over straat zwerven en de vrouw besluit, uiteraard tegen de zin van de man, de jongen mee te nemen.

‘De volgende dag begint de jongen een spannend spel te spelen’ – de achterflap citeren (‘een ontregelende roman over hoe illusies botsen met de realiteit’) is natuurlijk slappe hap voor een criticus maar het is precies zoals het er staat: als je er het etiket ‘spannend’ op moet plakken, dan wordt het allesbehalve dat. Zo is het ook geschreven. Een enorm lichtgevend uithangbord geeft aan: Pas Op, Het Wordt Spannend. De Jongen Speelt een Spel.

Het deed me erg denken aan Geld van Jef Geraerts (tenminste, ahem, de eerste 40 pagina’s ervan – ook dit boek legde ik destijds weg), waarin een van de personages lijdt aan het Borderline-syndroom en waarvoor Geraerts zo veel kennis over het syndroom verwerkte dat het personage zo uit de DSM geknipt leek en dus zo plat als een dubbeltje was.

Misschien was het niet een goed boek om mee te beginnen. Er lag nog zoveel interessants, ik zat nog in mijn pre-vakantie dingen-afmaak-hyper. Misschien heb ik het boek geen eerlijke kans gegeven. Misschien is het voor u wel het perfecte vakantieboek.

Goed. Toen had ik bovenstaande geschreven en realiseerde ik me, na een laatavondlijke gedachtewisseling met een ander boekenmens (want dat doen boekenmensen, laadavondlijk van gedachten wisselen) dat het voor een criticus beter zou zijn om een boek óf helemaal te lezen, óf erover te zwijgen. Maar ik had er al over geschreven. Dus nu ga ik het uitlezen.

U hoort van mij.

Dat het niet gisteren was en dat het er ook twaalf geweest kunnen zijn, doet er voor het verhaal niet toe.

Vandaag zag ik er maar één. Maar het was wel echt vandaag. Die ene stak niet af tegen het groen, maar probeerde zich staande te houden in de voren van een net geploegde akker.

Vrouwen bijvoorbeeld weten heel goed waar de trein goed voor is. Douchen en aankleden, dat doen ze thuis, maar toilet maken en ontbijten, dat kan in de trein. Scheelt toch gauw een halfuurtje: kun je je na de wekker lekker nog een keertje omdraaien.
Als ik zeg toilet maken, bedoel ik ook echt toilet maken: poeder en blush, mascara, eyeliner, lippenstift en lippengloss, nagellak, het is opmerkelijk hoeveel er in zo’n handzaam tasje past. Minstens zo verbazingwekkend is het hoe vast die handen zijn die ondanks piepkleine spiegeltjes en schommelende treinen nooit uitschieten. Ik vind het knap. Maar het hoort niet. Van zulke privéë handelingen wil ik verschoond blijven. Die horen in de trein niet thuis.

De vrouwen die toilet maken, zijn niet de vrouwen die ontbijten. Ontbijten is misschien wat veel gezegd voor het drinken van koffie of thee. Die koffie of thee zit in een thermosfles – meestal zo’n matte metalen – waarvan ze met een overdreven concentratie de dop losschroeven. In die dop die tegelijk beker is, schenken ze heel behoedzaam hun koffie of thee, die ze vervolgens bijna nippend nuttigen. Ondertussen lezen ze de ochtendkrant van thuis. Na het laatste slokje pakken ze een papieren zakdoekje, drogen de dop af, schroeven hem in slow motion weer op de fles en bergen fles en krant op. Ook al zijn ze dan nog niet op hun plaats van bestemming. Het hoort allemaal bij het ochtendritueel van een gewone werkdag.

Mannen maken geen toilet in de trein – of het moet zijn dat ze hun nagels knippen. Mannen ontbijten ook zelden – wel eten ze aan het eind van de dag opvallend vaak vers fruit. Mannen hebben andere onhebbelijkheden. Voor hen is de coupé het verlengstuk van hun bureau. Ze zitten nog niet of ze klappen hun laptop open om hun mail te checken – terwijl ze dat net thuis nog gedaan hebben, met een boterham in hun hand, en ze maken overmatig gebruik van hun mobiele telefoon. Zonder de minste gêne voeren ze op luide toon slechtnieuwsgesprekken, sluiten deals, zeggen tegen de één het één en tegen een ander iets anders. Luide toon symboliseert status. Vlak voor ze op de plaats van bestemming zijn, gaat de laptop uit en werpen ze dan nog even een blik in een van gratis kranten. Dan zijn ze er helemaal klaar voor.

Al die bedrijvigheid heeft grote invloed op wat ik het liefste doe als ik in de trein zit, namelijk: lezen. Als er één ding is waar de trein zich steeds minder voor leent is het dat.  Het monotone ritme van ijzeren wielen over ijzeren rails heeft zijn absorberende werking verloren, omgevingsgeluid is lawaai geworden en dat laat zich niet zomaar naar de achtergrond verdringen. En denk maar niet dat het in een stiltecoupé – als die er al is – per definitie beter is. (a) Accepteert niet iedereen het bestaan van een stiltecoupé, sommigen maken er zelfs een sport van om bewustrustzoekendereizigers te schofferen, (b) Ben ik in een stiltecoupé extreem allergisch voor geluid, zo extreem dat ik dat ik er op ga zitten wachten tot er iemand zijn mond open doet, om me vervolgens zo mateloos te ergeren, dat ik mijn aandacht niet bij mijn boek kan houden.

Tijd voor lezen, dat is er wel, maar ‘Lekker lezen in de trein’, das war einmal.

Met nog dertien dagen te gaan, staat de teller op 223 titels. Met een beetje geluk komen er dit jaar nog twee bij – één van die twee is

Toch hebben lijstjes nut. Lijstjes bevestigen smaak en oordeel, maar belangrijker: lijstjes nodigen uit tot lezen. En omdat in mijn kast veel boeken staan die ik nooit ontdekt en gelezen zou hebben zonder de aanbeveling van anderen hier mijn lijstje met vijf boeken die nog meer lezers verdienen.

In chronologie van lezen zijn het:

Emma Donoghue: Room/Kamer. Eindelijk een boek dat de concurrentie met Keri Hulme’s The bone people/Kerewin aankan. Hulme dank ik aan Adriaan van Dis, bij wie ze pijprokend aan tafel zat. Lang was dat voor mij hét boek over een kind in de houdgreep: niet larmoyant, maar uiterst poëtisch. Donoghue laat zien dat de werkelijkheid geen belemmering hoeft te zijn voor literatuur. Zij beschrijft wat wij ons niet kunnen voorstellen.

 Dimitri Verhulst: Monoloog van iemand die het gewoon werd tegen zichzelf te praten. Eén van de drie titels die Verhulst dit jaar publiceerde. Het is de meest Vlaamse van de drie: de hoofdpersoon is een bekende wielrenner van niet onbesproken gedrag. Door het verhaal niet vanuit zijn, maar vanuit het perspectief van de enige die op het moment van zijn overlijden bij hem was te vertellen, draagt Verhulst bij aan het onder ogen zien van stigmatiserende beeldvorming.

Tommy Wieringa: Ga niet naar zee. Van groots en meeslepend is Tommy Wieringa overgestapt naar klein fijn. De impact van de miniaturen in Ga niet naar zee overtreft hun omvang in woorden. De maat in de literatuur is de roman. Wieringa bewijst dat dat onterecht is.

David Pefko: Levi Andreas. Het debuut dat dit jaar de meeste aandacht trok, was het veelvuldig genomineerde en weinig bekroonde Bonita Avenue van Peter Buwalda. Andere debutanten die meedongen naar prijzen stonden ten onrechte in zijn schaduw en kregen te weinig aandacht. Levi Andreas drijft op hetzelfde kurk als veel mythische verhalen, maar gaat over de droom van alle mensen: vrij zijn.

Connie Palmen: Logboek van een onbarmhartig jaar. Elk nieuw boek van Connie Palmen noodzaakt tot het herlezen van haar oeuvre, omdat een nieuw boek het schrijverschap van Connie Palmen nader verklaart en aanwijzingen bevat voor het lezen en duiden van haar werk. Wie blijft steken in het ontrafelen van het autobiografische in haar werk doet schrijver noch oeuvre recht. Leg de niet-roman Logboek van een onbarmhartig jaar naast I.M. of Geheel de uwe en het verschil is onmiddellijk duidelijk. Als Connie Palmen een roman schrijft, bekleedt ze een thema met die verhalen waarmee ze dat thema het beste vorm kan geven. Dat die verhalen mogelijk verwijzen naar een herleidbare werkelijkheid doet er voor haar niet toe. Dat er verhalen ontstaan die verwijzen naar de werkelijkheid ook niet. Het gaat Connie Palmen om de laag eronder, om het web dat ze heel zorgvuldig geweven heeft opdat haar woorden en zinnen niet in het luchtledige tuimelen. Je moet wel heel erg niet van Connie Palmen houden om dat niet te willen zien.

Ik heb na Logboek van een onbarmhartig jaar alvast De erfenis en Echt contact is niet de bedoeling herlezen en denk dat ik het/haar een klein beetje begin te begrijpen. Waarschijnlijk is dat ijdele hoop.

Te lezen

Aan het eind van het jaar heb ik als ik goed geteld heb 225 boeken gelezen. Dat betekent vooral dat ik heel erg veel boeken niet gelezen heb. Zoveel dat die 225 daarbij in het niet vallen. Alleen al daarom is het hoogmoedig te denken dat mijn lijstje ook maar iets zegt over (de kwaliteit van) het aanbod. Omdat plicht roept en je niet altijd met een boek op de bank kunt zitten onder het mom dat ook dat werk is, stapelen boeken zich op. Op iedere stapel ligt het boek bovenop dat het verdient om als eerste van die willekeurige gegroeide stapel gelezen te worden.

Bovenste beste boeken die zolang ze ongelezen blijven niet tegen kunnen vallen. Boeken waarvan de reputatie alleen maar groter wordt naarmate ze langer dichtgeslagen blijven. In alfabetische volgorde drie boeken waar ik me zeer op verheug:

Brian Boyd: On the origin of stories: evolution, cognition and fiction. Is er een Darwinistische, evolutionaire verklaring voor het feit dat de mens verhalen vertelt? In een periode waarin kunst voor een luxe gehouden wordt die van het ene op het andere moment wegbezuinigd kan worden, is die vraag behalve interessant misschien wel maatschappelijk relevant. Maar voorlopig ben ik vooral benieuwd wat iemand die zoekt naar de relatie tussen evolutie en fictie vindt.

Bas Haring: Plastic panda’s: over het opheffen van de natuur. Als je tot de conclusie kunt komen dat een daling van de diversiteit niet noodzakelijk de ondergang van de natuur betekent, kun je waarschijnlijk via een vergelijkbare denkroute aannemelijk maken dat ook andere gegevenheden minder vanzelfsprekend zijn dan voorvechters doen voorkomen. Ik hoop dat Bas Haring mij op ideeën gaat brengen en mijn vuurtje van verlangen om minimaal één heilig huisje te lijf te gaan aanwakkert.

Claude Lanzmann: De Patagonische haas. Lanzmann maakte in 1985 Shoah, een nog nimmer overtroffen documentaire over de Tweede Wereldoorlog. Shoah bevat geen gruwelbeelden, maar verklaringen van daders. Dat zij wisten en ondanks dat trots waren en bleven op hun daden, scherper kun je de verschrikkingen van een oorlog niet neerzetten. Ik ben nieuwsgierig naar het leven en de opvattingen van de man die voor die vorm koos om dat verhaal te vertellen.

Herlezen

Aan herlezen kom ik nog minder toe dan aan lezen. Alleen noodzaak zet mij tegenwoordig nog aan tot herlezen. Maar zou ik tijd genoeg hebben, dan zou ik zeker Jane Bowles’ My sister’s hand in mine, in de verwachting dat haar verzamelde werk nog net zo vervreemdend zal zijn als bij eerste, tweede en derde lezing, Imre Kertész Dossier K., een zelfonderzoek zonder ontsnappingsclausule en Jeanette Wintersons Written on the body/Op het lichaam geschreven, vanwege de taal, het verhullen en een zielsverwantschap, herlezen.