In mijn woonplaats Zwolle bevindt zich het wat verloederde praalgraf van de bekendste Zwolse dichter ooit: Reinvis Feith. De dichter is goeddeels vergeten en ook ik ben niet echt een bewonderaar, maar als ik een doel nodig heb voor een contemplatieve wandeling loop ik er wel eens heen. Ter plaatse heb ik echter altijd meer aandacht voor het graf achter dat van Feith. Daar ligt namelijk Heini ter Steege, geboren 20 mei 1938, gestorven 25 maart 1943, nog geen vijf jaar oud.
Wie ze was en waardoor ze stierf (het is niet gezegd dat haar dood überhaupt iets met de oorlog te maken had) weet ik niet, maar zo’n kindergraf, vooral uit de oorlogsjaren, blijft iets dat indruk maakt.
De premisse van Sterrenlied, Guus Luijters’ nieuwste dichtbundel, begrijp ik dus heel goed: Luijters is bezig met een boek over de kinderen die in de Tweede Wereldoorlog uit ons land gedeporteerd en vermoord zijn. Hij houdt zich dus niet met één kindergrafje bezig, maar met tienduizenden. Maar van één Amsterdams meisje, Sientje Abram, heeft hij geen gegevens kunnen vinden, buiten het bericht van haar overlijden in Auschwitz. Dit meisje zonder gezicht bleef Luijters achtervolgen en zo ontstond het lange gedicht Sterrenlied.
Iedere schrijver droomt van een bibliografie als die van Guus Luijters. Als we de lijst voorin Sterrenlied aanhouden is dit zijn tweeëndertigste boek krap veertig jaar. Veel gedichten schreef hij, biografische schetsen en proza. Maar echt heel veel sneller gaat mijn hart nooit kloppen van zijn poëzie. Het heeft altijd iets zijigs en poëtischdoenerigs over zich en Luijters is niet vies van een clicheetje of wat rijmdwang hier en daar. Met zo’n loodzwaar onderwerp liggen pathetiek en melodrama dan ook continu op de loer, zoals in deze passage (Sterrenlied is opgezet als dialoog tussen Sientje en de dichter, hier is de dichter aan het woord):
Het meisje dat je was toen
je ophield kind te zijn zal
je altijd blijven je zult
altijd dezelfde liedjes
van verlangen zingen
dezelfde schrammen op je
knie en gaten in je kous
De dichter heeft geen ironie willen toelaten, geen taalspel. Daar vond hij het onderwerp te serieus voor. Maar wat hij op die manier gemaakt heeft is kitsch. ‘heeft ze / Bach gehoord de zee gezien’, schrijft hij verderop. Dat zijn obligate vragen die een dichter niet staan.
Het is Luijters ook niet gelukt om Sientje een stem te geven. Ook daarbij blijft hij steken in zwaarheid. Hij laat het meisje zeggen ‘om zes uur staat mijn moeder / op en ontsluit de wereld’ en ‘wij schreeuwen als / schapen die ter slachtbank gaan’. Daar is niet een meisje van elf aan het woord, maar Luijters zelf.
Een lang gedicht moest het worden, een bundel vol. Maar Luijters had niets, dat was juist van het begin af het probleem. Hij had alleen de dood van een meisje en de dood is oneindig banaal, dat is geen poëzie. De bundel maakt dus ook nog eens een wat uitgesmeerde indruk. Waar je de balling van alle ellende echt voelt, waar je echt een knoop in je maag krijgt, dat zijn de pagina’s achterin, waarop de drie documentjes zijn afgedrukt die de dood van Sientje Abram melden. De negentig pagina’s daarvoor voelen dan een beetje overbodig.
Nieuw Amsterdam, 2011
ISBN: 978 90 468 0969 3
96 p., € 16,50
Wim says
Ik vind het wel degelijk aangrijpend. Wat in Sterrenlied steekt is het gruwelijk einde, gedocumenteerd in een paar steriele documenten aan het eind. Is dat nu alles wat er van Sientje is overgebleven? Die leegte heeft de dichter willen vullen. Afgezien van een paar loodzware regels greep het gedicht me wel degelijk naar de keel.