– Een genre onder de knie krijgen? –
Een jaar na het overlijden van Harry Mulisch verscheen De tijd zelf: drieluik, een roman in wording voorzien van annotaties in de vorm van inleidingen van Marita Mathijsen en Arnold Heumakers en vroege versies en achtergrondmateriaal. Nieuw werk dat onvoltooid bleef.
Een jaar na het overlijden van Hella S. Haasse verscheen Maanlicht, een bundeling van vier verhalen, in een context geplaatst door Patricia de Groot. Verhalen aangetroffen in de nalatenschap.
Van de vier verhalen die Maanlicht bevat, verschenen er twee eerder in druk. Het titelverhaal in 1946 en Caulder Hall in 1950, als feuilleton. Van het openingsverhaal Een verhaal wordt aangenomen dat het stamt uit 1938 – al zou dat jaartal theoretisch ook nog onderdeel van de titel uit kunnen maken, gezien de wijze van vermelden in het typoscript, en op basis van het adres dat onderdeel is van de ondertekening moet Landschap in olieverf in 1946 of 1947 geschreven zijn. Maanlicht bevat dus vroege verhalen. Ter vergelijking: Oeroeg verscheen in 1948, haar eerste grote roman Het woud der verwachting in 1949.
Het omvangrijke oeuvre van Hella Haasse bevat relatief weinig korte verhalen. Wat er in de loop der jaren verscheen werd op verzoek van de schrijfster, die het vanzelfsprekend vond dat haar verhalen deel zouden uitmaken van haar verzameld werk, in 2006 gebundeld in Het tuinhuis. Het oudste gedateerde verhaal uit die bundel schreef Hella Haasse in 1948, het jongste – Een koré, het enige dat niet eerder gepubliceerd werd – uit 2006. Hella Haasse heeft dus haar hele werkzame leven verhalen geschreven. Het zijn er niet veel, maar aanwijzingen dat een verhaal voor haar geen vingeroefening of voorstadium was van iets dat nog groter moest groeien ontbreken.
Anders dan de verhalen in Het tuinhuis ademen die in Maanlicht allemaal dezelfde sfeer. Het zijn ‘gothic stories’, verhalen vol suspense en onverklaarbare gebeurtenissen. In Een verhaal raakt een man die na kroegbezoek door een hem onbekende man in een nachtelijk avontuur verzeild waarin hij niet meer op zijn zintuigen kan vertrouwen. Op de vlucht voor de beelden die hem sinds een demonisch dansfeest achtervolgen, trekt hij zich terug op een eiland. De man aan wie hij daar zijn verhaal vertelt is als de dood voor hem.
De hoofdpersoon in het verhaal Maanlicht maakt dankbaar gebruik van het aanbod om tijdens zijn verblijf in de stad zijn intrek te nemen in een huis aan de gracht. Het huis blijkt minder gastvrij dan het tijdens zijn eerste rondgang lijkt. Niet voor niets staat er boven een deur op de derde verdieping ‘Cave canem’. Vanaf het moment dat er een hond blaft en hij het krassen van nagels op een houten vloer hoort, is het huis geen veilig onderkomen meer.
Kort nadat Eunice met haar man Caspar bij zijn moeder is ingetrokken – in een huis dat al lang in de familie is – neemt zijn mobiliteit als gevolg van vage klachten snel af. Op verkenning door huis en tuin – via een Landschap in olieverf – doorbreekt zij de grenzen van tijd en ruimte. De werelden aan deze en gene zijde zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Als zij bij wijze van rouwbetoon neergerolde luiken ontwaart, is het maar de vraag in welke realiteit dat gebeurt.
In Caulder Hall is Laura Eskes een onwelkome vakantiegast in het huis van miss Caulder. Miss Caulder vindt dat er hotels genoeg zijn voor gewone mensen en huisvest in haar buiten mensen die daar juist niet welkom zijn vanwege hun vreemde gedrag of afstotelijke uiterlijk. Ondanks die openlijke afwijzing verkiest Laura Eskes te blijven. In dat bezeten huis vindt ze de rust die ze zocht, terwijl ze vindt ze zelf toch niets bijzonders beleeft heeft. Dat is niet hoe miss Caulder het ziet. Die heeft na het vertrek van haar ongewenste gast een bittere pil te slikken.
Elsbeth Etty – in de NRC – en Nelleke Noordervliet – in Kunststof TV – noemden de verhalen in Maanlicht vingeroefeningen, en dat was geen compliment. Of Hella Haasse haar verhalen zelf als vingeroefeningen – oefeningen in schrijfvaardigheid – zag, is de vraag. Net zoals het de vraag is of als zij aan vingeroefeningen deed, zij die strikt voor eigen gebruik bedoelde of toch met het oog op eventuele publicatie schreef.
Dat twee van de vier verhalen eerder verschenen en twee van de vier niet in een kant en klare versie werden aangetroffen in de nalatenschap, betekent misschien dat Hella Haasse die laatste twee verhalen nog niet af achtte en dus nog niet geschikt voor publicatie. Met het verschijnen van Maanlicht is het beoordelen van de status van de verhalen echter minder relevant geworden.
Ze zijn er en ze passen in het oeuvre. Dat de lezer aan het eind van elk verhaal zelf conclusies moet trekken, hebben ze gemeen met onder andere een aantal verhalen in Het tuinhuis. Hella Haasse gunt haar lezers ook hun eigen verbeelding.
In ‘gothic stories’ horen huizen in vervallen staat met vooral veel vorige bewoners. In drie van de vier verhalen in Maanlicht speelt een huis een belangrijke rol. Zoals in het werk van Hella Haasse huizen vaker een prominente plaats innemen.
Door het bundelen van deze vier verhalen worden de overeenkomsten overduidelijk: het decor, het gotieke patroon en de het genre eigen thema’s en motieven, het noodzakelijk korte wenden richting het einde en de hoofdpersonen die eenzaat en eenzaam zijn.
Wat daardoor minder in het oog springt is hoe Hella Haasse binnen de mal van een ‘gothic story’ zoekt naar eigenheid met haar taal als belangrijkste hulpmiddel. Griezelverhalen zijn het niet, de verhalen in Maanlicht, maar ik denk dat het Hella Haasse er ook niet om ging om haar lezers de stuipen op het lijf te jagen. Het raadselachtige, het huiveringwekkende, het zich aan de waarneming onttrekkende daar ging het haar om. Dat moest ze onder de knie zien te krijgen.
De tijd zelf van Mulisch is duidelijk werk in wording, en wordt ook als zodanig gepresenteerd. Niet het verhaal maar het scheppingsproces staan centraal in die postume uitgave. Wat onvoltooid is, draagt voor eeuwig een belofte in zich. Het geluk van een ‘onvoltooide’ is Hella Haasse (nog) niet gegund.
Leave a Reply