Lezen over levens: Vondel had een kousenwinkel en Tollens was de baas van een verffabriek

Het beeld van Hendrik Tollens in Het Park in Rotterdam. De maker: Jean Theodore Stracké

Zijn werk behoort al jaren tot haar guilty pleasures dus toen collega Rick Honings opperde dat ze ook zijn biograaf zou kunnen zijn, hoefde neerlandica/hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis Lotte Jensen daar niet lang over na te denken. Ze zou niet zijn eerste biograaf zijn, maar ze zou wel recht kunnen zetten wat biografen voor haar nalieten: een genuanceerd beeld schetsen van het leven en werk van de dichter Hendrik Tollens. Vol vertrouwen ging ze aan het werk, al wist ze niet precies waar ze aan begon. Teksten bestuderen en analyseren, dat kan ze, maar wat er allemaal komt kijken bij het beschrijven van een leven…

Ze nam de zaal mee in de eerste stappen op haar pad als biograaf. Voor wie schrijf ik deze biografie? Hoe bewaar ik het evenwicht tussen de mens en de dichter Tollens? Vragen waarop ze zelf inmiddels al een bevredigend antwoord heeft gevonden. Voor haar derde vraag roept ze graag de hulp van haar publiek in: ‘Hoe maak je de vrouwen in zijn leven zichtbaarder?’ Tot nu toe – maar ze is nog maar net begonnen – is ze nog nauwelijks informatie tegengekomen over de vrouw, de dochters, de zussen, kortom: de vrouwen in het leven van Hendrik Tollens die er toch toe gedaan moeten hebben. Ze komen nauwelijks voor in zijn poëzie en als ze al ergens in beschrijvingen opduiken, dan is dat bijna altijd nogal behoorlijk onflatteus. Lotte Jensen wil niet zomaar die woorden van andere overnemen om de vrouwen in het leven van Tollens te beschrijven, maar wat als je niet over bronnen beschikt waaruit je zelf je conclusies kunt trekken?

Terwijl ze samen met anderen in gesprek gaat over de dilemma’s die te berde gebracht zijn, komt er nog een ander punt aan de orde. Lotte Jensen laat zich bijna achteloos ontvallen dat Hendrik Tollens behalve dichter ook directeur was van een familiebedrijf: de Rotterdamse verf- en vernisfabriek Tollens & Co. Maar daar hoeft ze het in de biografie niet over te hebben. Toch?
Haar gesprekspartners en de aanwezigen in de zaal zijn het daar niet mee eens. Natuurlijk doet dat er toe als je een biografie schrijft. Lotte Jensen geeft zich al snel gewonnen en daarmee is de kwestie afgedaan. Wat dat zich verdiepen in het beroepsmatige leven van Tollens op zou kunnen opleveren, blijft daarmee in het midden.

Wat is er voor Lotte Jensen te winnen als ze zich verdiept in het werkzame leven van Hendrik Tollens? Dat hij moest werken voor de kost, is misschien niet zo bijzonder, maar verraadt het feit dat en de manier waarop hij leiding gaf aan het (familie)bedrijf iets over zijn karakter en daarmee wellicht over de aard van zijn poëzie? Ligt daarin ook (deels) het antwoord besloten op de vraag waarom de vrouwen in zijn leven er zo karig vanaf komen? Of moet Lotte het zoeken in zijn kleurgebruik, of beter gezegd in het misschien wel voor zijn tijd a-typische, spaarzame gebruik van kleuren in zijn gedichten?

Ik weet het niet, maar ik kan me gewoon niet voorstellen dat de inspanningen en inventiviteit die nodig waren om Tollens & Co uit te bouwen tot een bloeiend bedrijf helemaal niets te maken hebben met het oeuvre dat de dichter Tollens tot stand bracht en het aanzien dat hij ook in die hoedanigheid verwierf.
En wat zegt het dat Tollens & Co het beeld van de dichter dat sinds 1860 in Het Park in Rotterdam staat – het werd vier jaar na de dood van de dichter onthuld door koning Willem III in het bijzijn van de prins van Oranje en prins Frederik – regelmatig gebruikte op producten en in reclame-uitingen? Misschien valt er toch nog iets bijzonders te zeggen over de manier waarop Tollens als pater familias invulling gaf aan het directeurschap.

Het is nog even wachten op antwoorden. Dat de biografie van Hendrik Tollens van Lotte Jensen gaat verschijnen staat vast. Wanneer nog niet. Op haar website meldt Lotte Jensen alleen: ‘De komende jaren werk ik aan een biografie over de dichter des vaderlands Hendrik Tollens (1780-1856), dichter des vaderlands.’