De stemmen waren behoorlijk verdeeld, maar uiteindelijk viel de beslissing nipt in het nadeel van Woutje uit. Ondanks of misschien wel juist vanwege zijn snelle vorderingen werd zijn geheugen vernietigd en zijn stoffelijke resten aan de schandpaal genageld. Daarmee kwam een einde aan een kortstondige bestaan van de door Maud Vanhauwaert in het leven geroepen AI-huisdichter van het Kunstenfestival Watou.
Maar wat zegt het dat Woutje het veld moest ruimen? Leverde hij een wanprestatie of deed hij het te goed en vormde hij daardoor een bedreiging? En wie voelde zich dan eventueel bedreigd? Of ging het om iets groters: stond misschien wel de totale poëzie op het spel? Want wat als mensen die gewend zijn poëzie te lezen het verschil niet zien tussen het werk van gerespecteerd dichter en een door een poëziebot gegenereerd gedicht.
Wat Maud Vanhauwaert met en via Woutje voor ogen stond was ‘onderzoeken hoe de herkomst van een tekst onze perceptie en waardering van kunst en literatuur beïnvloedt’. Bezoekers van het Kunstenfestival Watou kregen steeds drie gedichten voorgelegd. De lezer weet dat een gedicht door een echte dichter geschreven is en dat er twee van Woutje zijn. Maar wie wat schreef, weet hij niet. Dat doet er voor de opzet van het experiment ook niet toe. Het enige dat de festivalbezoeker hoeft te doen, is met een druk op de knop aangeven welk gedicht hem het meeste aanspreekt.
Woutje is gevoed met de 1252 gedichten die in de loop der jaren in de festivalcatalogi van Watou gestaan hebben. Voor wie zich nu afvraagt… ‘Woutje is een gesloten AI-systeem. Er worden geen auteursrechten geschonden.’
Hij kreeg de gedichten in porties – een festivalcatalogus per dag, en werd zo steeds mondiger en ook steeds meer dichter. Ook de interactie met de festivalbezoekers deed zijn dichterschap goed. Voor de goede orde: Woutje kon natuurlijk niet echt dichten. Hij moest het hebben van het leggen van verbanden. Bij Woutje volgde op het ene woord het woord waarvan Woutje ‘dacht’ dat het het meest waarschijnlijke volgende woord zou zijn. Dus hoe meer voorbeelden – en hoe extremer en experimenteler die voorbeelden, hoe meer wat Woutje produceerde op poëzie ging lijken. En hoe lastiger het voor de lezer werd om…
O nee, daar ging het niet om. Het was niet de bedoeling dat de bezoeker zou gaan raden welke gedichten van Woutje waren en welke niet. En toch draaide het daar wel op uit. Ik was er in de voorlaatste week van festival, en op het moment dat ik me tot Woutje probeerde te verhouden, ging het de meeste mensen niet om uit de drie gedichten een favoriet aan te wijzen. De meeste mensen wilden weten of ze zich al dan niet door Woutje om de tuin hadden laten leiden.
Tegenover dat sentiment staan kale cijfers. Elke dag wordt bijgehouden hoeveel mensen op Woutje stemmen en hoeveel mensen de voorkeur geven aan de festivaldichters. In het dagrapport van 21 augustus, opgemaakt om 16.00 uur, lees ik dat 714 mensen voor Woutje kozen en 486 voor een echte dichter. In totaal is er dus twaalfhonderd keer een keuze gemaakt. En die keuze viel statistisch gezien een klein beetje in het voordeel uit van de festivaldichters. Dat is het goede nieuws. Maar er gaven heel veel mensen de voorkeur aan een door een poëziebot gegeneerd gedicht. Wat zegt dat? Over de poëzie. Over ons.
Maud Vanhauwaert wil weten of de herkomst onze perceptie en waardering van kunst en literatuur beïnvloedt. Volgens mij kun je die vraag op basis van haar experiment in Watou niet beantwoorden. In elk geval niet definitief. Want we weten heel veel niet. En vooral niet wat de festivalbezoekers met hun keuze uit wilden drukken.
Het enige dat ik op basis van mijn observaties zou durven beweren is dat meespeelt dat poëzie zoals poëzie door dichters bedoeld is voor veel mensen toch te ingewikkeld is om in een keer te doorgronden. Om er in korte tijd zoveel vat op te krijgen dat je er iets zinnigs over kunt zeggen en daadwerkelijk iets van kunt vinden. Want veel tijd kreeg je in Watou niet. Mensen stonden te trappelen om ook een kansje te wagen.
Wat me overigens de vier dagen dat ik op de festivallocaties rondliep opviel was: dat vergeleken met de beeldende kunst de poëzie deze editie stiefmoederlijk bedeeld was. En dat de meeste bezoekers heel weinig tijd namen om de woorden van de festivaldichters tot zich te nemen en op zich in te laten werken. Dat vind ik minstens zo treurig als het feit dat onder het mom van een wetenschappelijk experiment een chatbot de kans kreeg om een kunstmatig gecreëerd oeuvre op te bouwen op een festival dat de poëzie zou moeten vieren.
Op de slotdag van het festival, als blijkt dat Woutje ondanks alle stemmen die er op hem uitgebracht zijn, het loodje moet leggen – een beul hakt met een bijl in op zijn geheugen – verklaart Maud Vanhauwaert over dat wegstemmen: ‘Het is een signaal van de festivalbezoekers: we willen échte dichters, van vlees en vloed, van huid en haperingen.’ Ik ben daar dus niet zo zeker van.
Woutje was deze zomer uitermate productief. Om te laten zien dat hij een snelle leerling was, die van elke interactie iets opstak, werden er van alle gedichten die hij genereerde elke dag twee uitgeprint en toegevoegd aan het onderzoeksrapport. Dit is een van de gedichten die hij op 21 augustus schreef. Oordeelt u zelf:
‘Oktoberdag’
Vraag je wat die kleuren zijn,
de rode bessen langs de weg?
Niets dan varens aan een boom,
en ver weg klinkt er muziek.
Oktober kleurt het land
in tinten die niet lang meer duren.
De zwaan trekt over het water,
de dag wordt vroeger donker.
Wat wil de stilte hier?
Ze vraagt niets en geeft niets terug.
Alleen de wind over de velden,
en de bessen die vallen, een voor een.
Leave a Reply